From the blog...

AΠΟ ΤΟΝ ΕΝΘΡΟΝΟ ΔΙΑ ΣΤΟΝ ΕΝΘΡΟΝΟ ΧΡΙΣΤΟ…ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΤΙΝΑ

// Author: Alexandros Androulakis // 0 Comments

 

clip_image002_000Με μια πρώτη ματιά ο πίνακας μοιάζει να εικονίζει τον Χριστό. Με μια δεύτερη και τρίτη όμως, παρατηρείς τις τρεις Χάριτες με τα γυμνά τους κωλαράκια και τη γυμνή φτερωτή νίκη. Ο ένθερμος χριστιανός κοκκινίζει, νοιώθει τεράστια προσβολή και ο  πίνακας χαρακτηρίζεται αμέσως βλάσφημος.  Όταν του πεις πως δεν είναι ο Χριστός αλλά ο Δίας, σε κοιτάζει σα να μην άκουσε.

Εδώ, λοιπόν, θέλω να μιλήσω για κάποια από τα στοιχεία της αρχαίας ζωγραφικής που πέρασαν και στην χριστιανική τέχνη. Το θέμα έχει πολλές προεκτάσεις αλλά θα σταθώ κυρίως στην εικαστική του πλευρά.

Ως γνωστόν στις τέχνες δεν συμβαίνουν παρθενογενέσεις.  Τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες δεν υπήρχε ένα αυστηρά διατυπωμένο δόγμα. Υπήρχε όμως ένα διαμορφωμένο καλλιτεχνικό πλαίσιο με την δική του εικαστική γλώσσα. Ήταν απόλυτα λογικό  και αναμενόμενο, οι πρώτοι χριστιανοί ζωγράφοι να χρησιμοποιήσουν την ίδια γλώσσα και για τα λατρευτικά τους θέματα. Εξάλλου, μέχρι τον 9ο – 10ο αιώνα δεν υπήρχε κοινός κώδικας μεταξύ των αγιογράφων, ούτε και η στάση της εκκλησίας ήταν καθορισμένη σχετικά με την εικονουργία. Τα ζητήματα αυτά τέθηκαν κατά την εικονομαχία και λύθηκαν μέσα από φιλοσοφικές – θεολογικές αντιπαραθέσεις που κράτησαν σχεδόν διακόσια χρόνια.

Ένα ζήτημα, για παράδειγμα, που δεν είχε λυθεί μέχρι τότε ήταν οι μορφές των αγίων, τους οποίους ο κάθε αγιογράφος ζωγράφιζε όπως τους φανταζόταν. Το Χριστό όμως τον έφτιαχναν πάντα με μακριά μαλλιά και γένια , όχι γιατί τον είχε δει κάποιος από τους πρώτους

χριστιανούς ζωγράφους αλλά γιατί πολύ απλά αντέγραφαν τον Δία.

clip_image004_000

Εδώ βλέπουμε μια αναπαράσταση του χρυσελεφάντινου αγάλματος του Δία στην Ολυμπία (Φειδίας 5ος αι. π.Χ.) . Από αυτή την αναπαράσταση εμπνεύστηκα το Δία που ζωγράφισα. (η αναπαράσταση βρίσκεται στο Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο στην Αθήνα)

Πολλά στοιχεία της αρχαίας λατρείας και τέχνης πέρασαν στον χριστιανισμό και με τους αιώνες άλλα αποβλήθηκαν κι άλλα καταστάλαξαν σ’ αυτό που γνωρίζουμε τα τελευταία χίλια χρόνια περίπου. Προσέξτε στην παρακάτω φωτογραφία το φωτοστέφανο γύρω από το κεφάλι του… Ποσειδώνα . (Μουσείο Bardo Τυνησία , επιδαπέδιο ψηφιδωτό 2ος αι. μ.Χ.)

clip_image006

Στο άρθρο «Ο φωτοστέφανος των αγίων φως και ζωή» του Ιεροδιάκονου Σιλουανού Πεπονάκη διαβάζουμε μεταξύ άλλων:

«Ο φωτοστέφανος, έχει καταγωγή ειδωλολατρική, και κληροδοτήθηκε αργότερα στην χριστιανική τέχνη. Τον συναντάμε στην Αίγυπτο, ως σύμβολο του ηλίου, κατόπιν και στον Βουδισμό, και από εκεί στην Ρώμη. Για παράδειγμα, φωτοστέφανος περιβάλλει την κεφαλή του αυτοκράτορος Τραϊανού στην αψίδα του Μ. Κωνσταντίνου. Αλλά και αργότερα, κυρίως από τον ιβ” αιώνα σε πολλά αραβικά χειρόγραφα. Ενώ σε πολλές εικόνες της δύσης ο φωτοστέφανος είναι απαραίτητος να δηλώση την αγιότητα του εικονιζομένου προσώπου λόγω της κοσμικότητας που τα διακρίνει, στην ορθόδοξη  ζωγραφική των εικόνων μπορούμε και από την όλη στάση του εικονιζόμενου να καταλάβουμε την ιερότητά τους. Παρατηρούμε μάλιστα ότι σε πολλές εικόνες των παλαιοτέρων χριστιανικών παραστάσεων, όπως π.χ. στις τοιχογραφίες των κατακομβών, σε εικόνες του Χριστού και της Παναγίας ο φωτοστέφανος απουσιάζει εντελώς, καθώς επίσης και σε σαρκοφάγους του ιδ’ αιώνος και σε ορισμένα ψηφιδωτά, όπως π.χ. στα ψηφιδωτά του τρούλου του αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης.

Όταν οι χριστιανοί άρχισαν να χρησιμοποιούν τον φωτοστέφανο τον έβαζαν, όπως φαίνεται, όχι μόνο ως διακριτικό των ιερών μορφών, αλλά και των σημαινόντων προσώπων, όπως π.χ. στην Santa Maria Maggiore, φωτοστέφανο έχει και ο Ηρώδης, και όπως στον άγιο Βιτάλιο, οι Ιουστινιανός και Θεοδώρα. Γενικότερα στο Βυζάντιο, φωτοστέφανο έχουν τα μέλη της βασιλικής αυλής».  (Εκκλησιαστική Παρέμβαση, Νοέμβριος 2000) .

Παρακάτω είναι δυο φωτογραφίες από Μακεδονικούς Τάφους.  Η δεύτερη είναι από τον «τάφο των Λευκαδίων» στη Νάουσα(4ος αι. π.Χ.). Και οι δύο παριστάνουν στρατιωτικούς.

clip_image008clip_image008

Συγκρίνετε με δύο γνωστούς στρατιωτικούς αγίους, τον άγιο Δημήτριο και τον άγιο Γεώργιο.

clip_image014clip_image012

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Μιας και λέμε για αη Γιώργη και μακεδόνες να κι άλλες δύο εικόνες.
Στην πρώτη είναι ο Μέγας Αλέξανδρος από τη «Σαρκοφάγο του Αλεξάνδρου από τη Σιδώνα» (4ος   αι. π.Χ. Μουσείο Κωνσταντινούπολης). Στην δεύτερη είναι ο Αη Γιώργης έφιππος .
clip_image016 clip_image018

 

 

 

 

 

 

Θα κλείσω αυτή την αντιπαράθεση εικόνων με δυο πορτραίτα από το Φαγιούμ

clip_image020 clip_image022

Στο βιβλίο της Ευφροσύνης Δοξιάδη «Τα πορτραίτα του Φαγιούμ» (εκδ. Αδάμ) διαβάζουμε:

«Τα σάβανα της Αντινοόπολης ζωγραφισμένα με τέμπερα σε λινό, προέρχονται από την περίοδο των Σεβήρων (περ. 193-235 μ. Χ.) και περιλαμβάνουν ορισμένα αινιγματικά στοιχεία , όπως τον δακτυλιοειδή σταυρό (ανκχ), ή το χέρι που ανυψώνεται σε χειρονομία ευλογίας , προσευχής ή αποτροπής του κακού. Το ανκχ συμβόλιζε στην αρχαία Αίγυπτο τη δύναμη που είχαν οι θεοί να εμφυσούν τη ζωή , με τον καιρό η σταγόνα ή θηλιά του ανκχ μετατράπηκε σε κύκλο, έτσι που το σύμβολο να συμπίπτει με το ελληνικό ΧΡ (από τα αρχικά του ονόματος του Χριστού). ….Είναι γνωστό πως η Αντινοόπολη υπήρξε ένα από τα πρώτα κέντρα χριστιανικής λατρείας. Βρισκόμαστε άραγε εδώ μπροστά σ’ ένα φαινόμενο σύμμιξης

διαφορετικών θρησκειών; Μήπως η εικονογραφία αυτή σχετίζεται με τη λατρεία  του Αντίνοου; Τη μετωπική στάση με το ένα χέρι σηκωμένο και το άλλο να κρατάει σταυρό τη συναντάμε αργότερα και στη βυζαντινή ζωγραφική , αλλά με το αριστερό χέρι σηκωμένο και το σταυρό στο δεξί.»

Να προσθέσω εγώ πως σ’ αυτή τη στάση ζωγραφίζονται οι μάρτυρες.

clip_image024

clip_image026
Φυσικά μπορεί κανείς να πει πολλά περισσότερα για το ζήτημα. Εγώ απλώς ανέφερα κάποια στοιχεία  ως επεξηγηματικά , κατά κάποιο τρόπο για έναν πίνακα που προφανώς ξενίζει να πεις πως παριστάνει τον Δία.

Comments are closed.